महाराष्ट्रात यंदाच्या पावसाळ्यात पावसाचे असमान वितरण शेतकऱ्यांसाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे. राज्यातील १५ जिल्ह्यांमध्ये सरासरीच्या ७५ टक्क्यांपेक्षाही कमी पाऊस नोंदवला गेल्याने खरीप हंगामातील पिकांच्या वाढीवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. काही भागांमध्ये पावसाने दीर्घ खंड घेतल्यामुळे जमिनीतील ओलावा कमी होत असून, शेतकरी आता पुढील पावसाकडे आशेने पाहत आहेत.
यंदा राज्यातील काही भागांमध्ये सुरुवातीला चांगला पाऊस झाला असला, तरी त्यानंतर पावसाने अनेक ठिकाणी विश्रांती घेतली. परिणामी, एकूण पावसाची आकडेवारी काही भागांमध्ये समाधानकारक दिसत असली तरी जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय पावसाचे वितरण मोठ्या प्रमाणात बदललेले आहे.
१५ जिल्ह्यांमध्ये ७५ टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस
उपलब्ध हवामान आकडेवारीनुसार राज्यातील १५ जिल्ह्यांमध्ये सरासरीच्या ७५ टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस झाल्याचे समोर आले आहे. पावसाची ही तूट प्रामुख्याने मराठवाडा आणि विदर्भातील काही भागांमध्ये अधिक जाणवत आहे.
पावसावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेल्या भागांसाठी ही परिस्थिती चिंताजनक आहे. विशेषतः खरीप पिकांच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर पावसाचा खंड पडल्यास उत्पादनात घट होण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
मराठवाड्यात शेतकऱ्यांची चिंता वाढली
मराठवाड्यातील अनेक भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण आणि वितरण अपेक्षेप्रमाणे झालेले नाही. बीड, लातूर, धाराशिव, परभणी, हिंगोली, नांदेड आणि जालना परिसरातील शेतकऱ्यांचे लक्ष आता आगामी पावसाकडे लागले आहे.
या भागात सोयाबीन, तूर, कापूस आणि इतर खरीप पिकांची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते. पावसाचा खंड वाढल्यास पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊन उत्पादन कमी होण्याची शक्यता आहे.
विदर्भातील खरीप पिकांवरही परिणाम
विदर्भातही काही जिल्ह्यांमध्ये पावसाची कमतरता जाणवत आहे. सोयाबीन आणि कापूस ही या भागातील प्रमुख खरीप पिके असून, त्यांच्या वाढीसाठी योग्य वेळी पुरेसा पाऊस मिळणे आवश्यक आहे.
पावसाचा मोठा खंड पडल्यास जमिनीतील ओलावा कमी होऊ शकतो. त्यामुळे पिकांची वाढ मंदावणे, पाने कोमेजणे किंवा उत्पादनक्षमतेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. काही ठिकाणी शेतकऱ्यांना उपलब्ध सिंचनाच्या माध्यमातून पिकांना पाणी देण्याचा प्रयत्न करावा लागत आहे.
पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांतही पावसाची तूट
पावसाची कमतरता केवळ मराठवाडा आणि विदर्भापुरती मर्यादित नाही. पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांमध्येही पावसाचे प्रमाण अपेक्षेपेक्षा कमी राहिले आहे.
या भागातील काही पिकांना पावसाच्या खंडाचा फटका बसण्याची शक्यता आहे. ऊस आणि इतर पिकांसाठी पाण्याची उपलब्धता महत्त्वाची असल्याने धरणांमधील पाणीसाठा आणि आगामी पावसाकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष आहे.
पावसाच्या वितरणाचा शेतीवर परिणाम
यंदाच्या परिस्थितीत केवळ एकूण पावसाची आकडेवारी पाहणे पुरेसे नाही. पाऊस कधी, किती आणि किती अंतराने पडतो, यावर पिकांची स्थिती मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते.
काही भागांत एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडल्यास त्यातील बराचसा पाणी वाहून जाऊ शकतो. त्यानंतर अनेक दिवस पाऊस न झाल्यास जमिनीतील ओलावा कमी होतो. त्यामुळे पावसाचे प्रमाण सरासरीच्या आसपास असले तरी पिकांना त्याचा अपेक्षित फायदा मिळत नाही.
सोयाबीन आणि कापूस उत्पादक चिंतेत
विदर्भ आणि मराठवाड्यातील अनेक शेतकऱ्यांसाठी सोयाबीन आणि कापूस ही प्रमुख नगदी पिके आहेत. या पिकांच्या उत्पादनावर हवामानाचा थेट परिणाम होतो.
सोयाबीनच्या वाढीच्या काळात पावसाचा खंड पडल्यास उत्पादन घटू शकते. दुसरीकडे, कापूस पिकालाही योग्य प्रमाणात ओलावा आवश्यक असतो. त्यामुळे आगामी पाऊस शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे.
पावसाचा पुढील टप्पा निर्णायक
सप्टेंबर महिन्यात होणारा पाऊस आता खरीप हंगामासाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे. पुढील काही दिवसांत समाधानकारक पाऊस झाल्यास काही भागांतील पिकांना दिलासा मिळू शकतो. मात्र पावसाचा खंड कायम राहिल्यास उत्पादनाच्या अंदाजावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
शेतकऱ्यांनी हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार शेतीचे नियोजन करावे आणि उपलब्ध पाण्याचा योग्य वापर करावा, असे कृषी क्षेत्रातील तज्ज्ञांकडून सांगितले जाते.
प्रशासनाने पिकांच्या स्थितीवर लक्ष ठेवण्याची गरज
पावसाची मोठी तूट असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये प्रशासनाने पिकांच्या स्थितीचा आढावा घेणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. पिकांचे नुकसान, पाण्याची उपलब्धता आणि शेतकऱ्यांच्या अडचणी याबाबत स्थानिक पातळीवर माहिती गोळा करणे आवश्यक आहे.
जर पावसाची कमतरता आणखी वाढली, तर काही भागांमध्ये पिकांच्या नुकसानीचे पंचनामे, कृषी विभागाचा सल्ला आणि आवश्यक मदत यासारख्या उपाययोजनांची गरज भासू शकते.
शेतकऱ्यांचे लक्ष आता पुढील पावसाकडे
पावसाच्या कमतरतेमुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणितही बिघडण्याची शक्यता आहे. खरीप हंगामात बियाणे, खते, कीटकनाशके आणि मजुरीवर मोठा खर्च झालेला असतो. त्यामुळे पिकांचे उत्पादन कमी झाल्यास शेतकऱ्यांवर आर्थिक दबाव वाढू शकतो.
त्यामुळे आगामी काळात पाऊस समाधानकारक होतो का, याकडे शेतकरी आणि कृषी विभागाचे लक्ष लागले आहे.
एकंदरीत, राज्यातील १५ जिल्ह्यांमध्ये सरासरीच्या ७५ टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस झाल्याने खरीप हंगामाबाबत चिंता वाढली आहे. मराठवाडा, विदर्भ आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये पावसाचा खंड आणि कमी पर्जन्यमान यामुळे पिकांवर ताण निर्माण झाला असून, पुढील पावसाचा टप्पा शेतकऱ्यांसाठी निर्णायक ठरण्याची शक्यता आहे.
