महाराष्ट्रात यंदाच्या पावसाळ्यात पावसाचे वितरण अत्यंत असमान राहिल्याचे चित्र आहे. जून ते ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत राज्यात सरासरीपेक्षा १४.७ टक्के कमी पाऊस नोंदवला गेला आहे. राज्याला या कालावधीत अपेक्षित ८२४.५ मिमी पावसाच्या तुलनेत प्रत्यक्षात ७०३.४ मिमी पाऊस मिळाला. त्यामुळे मराठवाडा, विदर्भ आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये खरीप पिकांवर पाण्याच्या कमतरतेचा परिणाम होण्याची चिंता वाढली आहे.
पावसाचे असमान वितरण ठरतेय मोठी समस्या
राज्यात केवळ पावसाचे प्रमाण कमी नाही, तर त्याचे वितरणही अत्यंत असमान राहिले आहे. काही भागांमध्ये अल्प कालावधीत जोरदार पाऊस झाला, तर अनेक जिल्ह्यांमध्ये पावसाने मोठा खंड घेतला. त्यामुळे एका बाजूला अतिवृष्टीची समस्या निर्माण झाली असताना दुसऱ्या बाजूला काही भागांमध्ये जमिनीतील ओलावा कमी होण्याचे संकट निर्माण झाले आहे.
जून आणि जुलैमध्ये काही भागांना पावसामुळे दिलासा मिळाला होता. मात्र ऑगस्टमध्ये पावसाने मोठी ओढ दिल्याने आधीची परिस्थिती पुन्हा बिघडली. राज्यातील काही भागांमध्ये सलग अनेक दिवस पाऊस न झाल्याने पिकांना आवश्यक असलेला जमिनीतील ओलावा कमी झाला आहे.
मराठवाड्यात सर्वाधिक चिंता
मराठवाड्यात पावसाच्या कमतरतेचा परिणाम अधिक तीव्र जाणवत आहे. ऑगस्ट महिन्यात या विभागात पावसाची मोठी तूट नोंदवली गेल्याने शेतकऱ्यांच्या चिंतेत भर पडली आहे. विशेषतः सोयाबीन, तूर आणि इतर खरीप पिकांना पुरेसा पाऊस न मिळाल्यास उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
बीड, लातूर, धाराशिव, नांदेड, परभणी, हिंगोली आणि जालना यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये पावसाचे वितरण आणि खंड याकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष आहे. काही ठिकाणी पिकांची वाढ अपेक्षित वेगाने होत नसल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.
विदर्भातही पिकांवर ताण
विदर्भातील परिस्थितीही चिंताजनक बनली आहे. जून ते ऑगस्टदरम्यान विदर्भात सरासरीपेक्षा २२ टक्के कमी पाऊस झाल्याचे ताज्या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. ऑगस्टमध्ये तर पावसाची तूट आणखी वाढली. पश्चिम विदर्भातील काही जिल्ह्यांमध्ये परिस्थिती तुलनेने अधिक गंभीर असल्याचे वृत्त आहे.
नागपूर, अमरावती, अकोला, यवतमाळ, वर्धा आणि वाशिम या भागांमध्ये पावसाच्या कमतरतेचा परिणाम शेतीवर होण्याची शक्यता आहे. सोयाबीन आणि कापूस यांसारख्या प्रमुख पिकांसाठी पावसाचे योग्य अंतर आणि पुरेशी जमिनीतील आर्द्रता महत्त्वाची असते.
पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांतही पावसाची चिंता
पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांमध्येही पावसाचे प्रमाण अपेक्षेप्रमाणे राहिलेले नाही. पुणे विभागात ऑगस्टमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी झाले असून, जुलैमध्ये झालेल्या चांगल्या पावसामुळे निर्माण झालेली अतिरिक्त पावसाची स्थितीही कमी होत असल्याचे चित्र आहे.
पावसाच्या खंडामुळे शेतजमिनीतील ओलावा कमी होणे, पिकांची वाढ मंदावणे आणि उत्पादन घटण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांकडून पुढील पावसाकडे मोठ्या अपेक्षेने पाहिले जात आहे.
१५ जिल्ह्यांमध्ये गंभीर तूट
उपलब्ध आकडेवारीनुसार राज्यातील १५ जिल्ह्यांमध्ये ७५ टक्क्यांपेक्षा कमी पावसाची नोंद झाली आहे. यामुळे काही भागांमध्ये खरीप हंगामातील पिकांना मोठा फटका बसण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. काही ठिकाणी पावसाचा खंड तीन आठवड्यांपर्यंत पोहोचल्याने पिके करपण्याची भीती निर्माण झाली आहे.
ही परिस्थिती विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी गंभीर आहे. सिंचनाची सुविधा नसलेल्या भागात पावसाचा प्रत्येक टप्पा पिकांच्या उत्पादनासाठी महत्त्वाचा ठरतो.
धरणसाठ्यावरही परिणामाची शक्यता
पावसाची कमतरता केवळ शेतीपुरती मर्यादित नसून भविष्यातील पाणी उपलब्धतेवरही परिणाम करू शकते. राज्यातील धरणांमधील पाणीसाठा मागील वर्षाच्या तुलनेत कमी असल्याचे ताज्या अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. काही भागांत पाणीटंचाईची परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यताही व्यक्त करण्यात आली आहे.
त्यामुळे सप्टेंबरमध्ये किती पाऊस पडतो आणि तो कोणत्या भागात किती प्रमाणात होतो, हे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
सप्टेंबरच्या पावसाकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष
सप्टेंबरमधील पाऊस खरीप पिकांसाठी निर्णायक ठरू शकतो. योग्य वेळी पाऊस झाल्यास जमिनीतील ओलावा वाढून पिकांना काही प्रमाणात आधार मिळू शकतो. मात्र पावसाचा खंड कायम राहिल्यास उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता वाढेल.
दरम्यान, सप्टेंबरमध्येही राज्यात सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्यामुळे मराठवाडा आणि विदर्भातील शेतकऱ्यांची चिंता कायम आहे.
प्रशासनासमोरही मोठे आव्हान
पावसाची स्थिती जिल्हानिहाय वेगळी असल्याने प्रशासनासमोरही मोठे आव्हान आहे. पिकांची सद्यस्थिती, पाणीसाठा, जमिनीतील ओलावा आणि आगामी हवामानाचा अंदाज यांचा विचार करून आवश्यक उपाययोजना करणे गरजेचे आहे.
शेतकऱ्यांनीही उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करावा, पिकांच्या स्थितीनुसार कृषी विभागाच्या सल्ल्याचे पालन करावे आणि हवामानाच्या अंदाजानुसार शेतीविषयक निर्णय घ्यावेत.
एकंदरीत, जून ते ऑगस्टदरम्यान महाराष्ट्रात सरासरीपेक्षा १४.७ टक्के कमी पाऊस झाल्याने अनेक भागांतील शेतकऱ्यांसमोर खरीप पिकांचे संकट उभे राहिले आहे. मराठवाडा आणि विदर्भातील परिस्थिती विशेष चिंताजनक असून, सप्टेंबरमध्ये समाधानकारक पाऊस पडतो का, यावर अनेक पिकांचे उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित अवलंबून राहणार आहे.
