नाशिकमधील आदिवासी गावाची ‘डार्क स्काय’कडे वाटचाल; स्वच्छ आकाशामुळे खगोल पर्यटनाला मिळणार चालना

नाशिक : नाशिक जिल्ह्यातील सुरगाणा तालुक्यातील उधमाळ (Udmal) हे आदिवासी गाव आपल्या नैसर्गिकरित्या स्वच्छ आणि प्रकाशप्रदूषणमुक्त रात्रीच्या आकाशामुळे चर्चेत आले आहे. या गावाला ‘Dark Sky Community’ म्हणून आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळवून देण्यासाठी विशेष उपक्रम राबवला जात असून, महाराष्ट्रातील अशा प्रकारच्या पहिल्या समुदायांपैकी एक म्हणून उधमाळ विकसित करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. गावाच्या या वैशिष्ट्यामुळे भविष्यात नाशिकच्या पर्यटन नकाशावर खगोल पर्यटनाचे (Astro-tourism) नवे केंद्र निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

उधमाळ हे सुरगाणा तालुक्यातील डोंगराळ भागातील कोकणा आदिवासीबहुल गाव आहे. शहरांपासून दूर आणि तुलनेने कमी कृत्रिम प्रकाश असलेल्या या गावातून स्वच्छ रात्री आकाशातील असंख्य तारे आणि आकाशगंगेचे दृश्य स्पष्टपणे पाहता येते. त्यामुळे या नैसर्गिक संपत्तीचे संरक्षण करून त्याचा शाश्वत पर्यटनासाठी उपयोग करण्याची संकल्पना पुढे आली आहे.

ग्रामसभेचा महत्त्वपूर्ण निर्णय

या उपक्रमाची सुरुवात गावातील ग्रामसभेच्या पुढाकारातून झाली. मे 2025 मध्ये उधमाळ ग्रामसभेने PESA कायद्याअंतर्गत Dark Sky Resolution मंजूर केला. या ठरावाला 232 हून अधिक ग्रामस्थांचा पाठिंबा मिळाला. रात्रीच्या आकाशातील नैसर्गिक अंधार कायम ठेवण्यासाठी प्रकाशप्रदूषण कमी करणे आणि अधिक वैज्ञानिक व जबाबदार प्रकाशयोजना स्वीकारणे हा या निर्णयाचा प्रमुख उद्देश आहे.

महत्त्वाचे म्हणजे, या उपक्रमाचा अर्थ गावात प्रकाश कमी करणे असा नसून ‘कमी प्रकाश नव्हे, तर योग्य प्रकाश’ ही संकल्पना राबवण्याचा प्रयत्न आहे. रस्ते, घरे आणि सार्वजनिक ठिकाणी आवश्यक तेवढाच प्रकाश वापरून तो आकाशाच्या दिशेने पसरणार नाही, अशा पद्धतीने प्रकाशयोजना करण्यावर भर दिला जाणार आहे.

आंतरराष्ट्रीय मान्यतेसाठी प्रक्रिया

उधमाळला DarkSky International च्या Dark Sky Community कार्यक्रमांतर्गत मान्यता मिळवण्यासाठी प्रक्रिया सुरू आहे. DarkSky International ही संस्था जगभरातील विशेष अंधाऱ्या आणि प्रकाशप्रदूषणापासून संरक्षित भागांना मान्यता देण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. उपलब्ध अधिकृत प्रगती नोंदीनुसार उधमाळला या कार्यक्रमासाठी पात्रता निश्चित झाली असून, सध्या ते प्रमाणपत्र मिळवण्याच्या प्रक्रियेत आहे.

म्हणूनच उधमाळला ‘आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळालेला’ असे म्हणण्यापेक्षा ‘आंतरराष्ट्रीय Dark Sky Community मान्यतेच्या प्रक्रियेत असलेले गाव’ असे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. अधिकृत प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतर गावाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वतंत्र ओळख मिळणार आहे.

₹42 लाखांहून अधिक निधी

या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमासाठी नाशिक जिल्हा प्रशासनाने ₹42.14 लाखांचा निधी मंजूर केला आहे. या निधीतून रात्रीच्या आकाशाच्या गुणवत्तेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन, प्रकाशप्रदूषण कमी करण्यासाठी जबाबदार प्रकाशयोजना, जनजागृती आणि स्थानिक युवकांना प्रशिक्षण देण्यासारखी कामे केली जाणार आहेत.

या प्रकल्पाची अंमलबजावणी AstronEra या संस्थेच्या सहकार्याने केली जात आहे. स्थानिक युवकांना खगोलशास्त्र, आकाश निरीक्षण आणि पर्यटकांना मार्गदर्शन करण्याचे प्रशिक्षण देण्याचा उद्देश आहे. त्यामुळे या प्रकल्पातून स्थानिक तरुणांसाठी रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

खगोल पर्यटनाला मोठी संधी

उधमाळच्या नैसर्गिक परिस्थितीमुळे येथे तारे पाहणे, आकाश निरीक्षण, Astrophotography आणि Astronomy Education यांसारख्या उपक्रमांना मोठी संधी आहे. शहरांमध्ये वाढत्या प्रकाशप्रदूषणामुळे रात्रीचे आकाश आणि आकाशगंगा स्पष्टपणे पाहणे कठीण होत असताना उधमाळसारख्या गावांचे महत्त्व वाढत आहे.

खगोलप्रेमी, विद्यार्थी, संशोधक, फोटोग्राफर आणि निसर्गप्रेमी पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी भविष्यात येथे नियोजित Stargazing कार्यक्रम आणि खगोलशास्त्राशी संबंधित शैक्षणिक उपक्रम राबवले जाऊ शकतात.

आदिवासी समाजासाठी रोजगाराची नवी दिशा

या प्रकल्पाचा फायदा केवळ पर्यटनापुरता मर्यादित राहणार नाही. स्थानिक आदिवासी कुटुंबांना होमस्टे, स्थानिक खाद्यपदार्थ, पर्यटन मार्गदर्शक, हस्तकला आणि इतर पर्यटन सेवांमधून उत्पन्न मिळू शकते. त्यामुळे निसर्गाचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक विकास यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून होणार आहे.

महाराष्ट्र सरकारनेही राज्यातील विविध ठिकाणी Dark Sky Tourism विकसित करण्यासाठी 11 पायलट साइट्सची निवड केली आहे. उधमाळ त्यापैकी एक असून, भविष्यात महाराष्ट्रात स्वतंत्र Dark Sky Tourism Circuit विकसित करण्याची संकल्पना पुढे येत आहे.

नाशिकच्या आदिवासी भागातील उधमाळ गावाने अंधाराला समस्या न मानता नैसर्गिक संपत्ती म्हणून जपण्याचा मार्ग स्वीकारला आहे. आंतरराष्ट्रीय प्रमाणपत्राची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यास हे गाव महाराष्ट्रातील खगोल पर्यटनासाठी एक महत्त्वाचे केंद्र बनू शकते आणि स्थानिक आदिवासी समाजासाठी रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण करू शकते.