मराठवाडा-विदर्भात पावसाअभावी दुष्काळाचे सावट; ऑगस्टमध्ये पावसाची मोठी तूट

मुंबई : महाराष्ट्रात यंदाच्या पावसाळ्यातील परिस्थिती दिवसेंदिवस चिंताजनक होताना दिसत आहे. ऑगस्ट महिन्यात राज्यात सरासरीपेक्षा सुमारे 46 टक्के कमी पाऊस नोंदवला गेल्याचे अहवालातून समोर आले आहे. विशेषतः मराठवाड्यात सुमारे 69 टक्के आणि विदर्भात 58 टक्के पावसाची तूट राहिल्याने या दोन्ही विभागांमध्ये खरीप पिके, जलसाठे आणि पिण्याच्या पाण्याच्या उपलब्धतेबाबत चिंता वाढली आहे.

ऑगस्ट हा मान्सूनच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा महिना मानला जातो. या काळात चांगला पाऊस झाल्यास जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो, खरीप पिकांची वाढ चांगली होते आणि धरणे, तलाव तसेच भूजलसाठ्यांना मोठा आधार मिळतो. मात्र यंदा ऑगस्टमध्ये पावसाने मोठी ओढ दिल्याने शेतकऱ्यांसमोरील अडचणी वाढल्या आहेत.

मराठवाड्यात परिस्थिती गंभीर

मराठवाड्यातील अनेक जिल्हे आधीपासूनच कमी पर्जन्यमानाच्या पट्ट्यात येतात. त्यामुळे पावसाचा मोठा खंड पडल्यास त्याचा परिणाम शेतीसोबतच पाणीपुरवठ्यावरही होतो.

अलीकडील अहवालांनुसार, ऑगस्टमध्ये मराठवाड्यात सुमारे 69 टक्के पावसाची तूट नोंदवण्यात आली. बीड, धाराशिव आणि इतर जिल्ह्यांमध्येही पावसाची कमतरता मोठी असल्याचे आकडेवारीतून दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये ऑगस्टमधील तूट 70 टक्क्यांच्या पुढे गेल्याचे वृत्त आहे.

बीडमध्ये ऑगस्टमधील पावसाची तूट अत्यंत मोठी राहिल्याने पिकांवर ताण वाढला आहे. मराठवाड्यातील काही भागांमध्ये विहिरी आणि बोअरवेलच्या पाणीपातळीबाबतही चिंता व्यक्त केली जात आहे.

विदर्भातही पावसाची मोठी कमतरता

विदर्भातील परिस्थितीही समाधानकारक नाही. ऑगस्टमध्ये विदर्भात सुमारे 58 टक्के पावसाची तूट नोंदवण्यात आली आहे. नागपूरसह अनेक जिल्ह्यांमध्ये पावसाने मोठी ओढ दिली. नागपूर जिल्ह्यात ऑगस्टमधील पाऊस सामान्य प्रमाणाच्या तुलनेत तब्बल 71 टक्क्यांनी कमी राहिल्याचे वृत्त आहे.

विदर्भातील अनेक भागांमध्ये सोयाबीन, कापूस, तूर आणि इतर खरीप पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होते. पिकांच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर पावसाचा खंड पडल्याने उत्पादनावर परिणाम होण्याची भीती शेतकऱ्यांकडून व्यक्त केली जात आहे.

खरीप पिकांवर मोठा परिणाम

पावसाची कमतरता सर्वाधिक जाणवत आहे ती शेती क्षेत्राला. खरीप हंगामातील पिकांना ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये योग्य प्रमाणात पाऊस मिळणे महत्त्वाचे असते.

पावसाचा खंड वाढल्यास जमिनीतील ओलावा कमी होतो. परिणामी सोयाबीन, कापूस, तूर यांसारख्या पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. काही भागांमध्ये पिके कोमेजण्यास सुरुवात झाल्याचे वृत्त आहे. बुलढाणा जिल्ह्यातील काही भागांत पावसाअभावी सोयाबीन पिकांचे मोठे नुकसान झाल्याची माहिती समोर आली आहे.

जर सप्टेंबरमध्येही पुरेसा आणि सर्वदूर पाऊस झाला नाही, तर खरीप उत्पादनात घट होण्याचा धोका आणखी वाढू शकतो.

जलसाठ्यांवरही परिणाम

पावसाची तूट वाढल्याने धरणे, तलाव, बंधारे आणि भूजलसाठ्यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. मराठवाड्यातील 11 प्रमुख प्रकल्पांमध्ये 20 ऑगस्टपर्यंत सुमारे 69.06 टक्के पाणीसाठा असल्याची माहिती देण्यात आली होती. मात्र पुढील काळातील पावसावर या साठ्यांची स्थिती मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे.

पावसाचा खंड कायम राहिल्यास खरीप पिकांसोबतच आगामी रब्बी हंगामासाठीही पाणी नियोजनाचे आव्हान निर्माण होऊ शकते.

जिल्हानिहाय परिस्थितीत मोठी तफावत

महाराष्ट्रात पावसाचे वितरण यंदा अत्यंत असमान राहिले आहे. काही भागांमध्ये चांगला पाऊस झाला असताना मराठवाडा आणि विदर्भातील अनेक भागांमध्ये पावसाने मोठी ओढ दिली आहे.

पुणे वेधशाळेच्या आकडेवारीनुसार ऑगस्टच्या अखेरीस राज्यात पावसाची तूट मोठी होती. काही अहवालांमध्ये 31 ऑगस्टपर्यंत राज्याची एकूण तूट 54 टक्क्यांपर्यंत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे 46 टक्के आणि 54 टक्के हे आकडे वेगवेगळ्या कालावधी किंवा आकडेवारीच्या कट-ऑफनुसार बदलू शकतात.

सप्टेंबरच्या पावसाकडे सर्वांचे लक्ष

ऑगस्टमधील तूट भरून काढण्यासाठी आता सप्टेंबरमधील पाऊस अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे. मात्र सप्टेंबरमध्येही महाराष्ट्रात सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता व्यक्त करण्यात आल्याने चिंता कायम आहे.

अर्थात, दीर्घकालीन हवामान अंदाज बदलू शकतात. त्यामुळे पुढील काही दिवसांत तयार होणाऱ्या हवामान प्रणाली आणि स्थानिक पातळीवरील पावसाच्या अंदाजावर शेतकरी आणि प्रशासनाचे लक्ष राहणार आहे.

दुष्काळ घोषित करण्याबाबत घाई नको

पावसाची मोठी तूट असली तरी केवळ पर्जन्यमानाच्या आकडेवारीवरून तातडीने दुष्काळ घोषित केला जात नाही. दुष्काळाची तीव्रता ठरवताना पावसाची तूट, पिकांची स्थिती, जलसाठे, भूजलपातळी, पाणी उपलब्धता आणि इतर प्रशासकीय निकषांचा विचार केला जातो.

मात्र सध्याची पावसाची परिस्थिती दुष्काळसदृश परिस्थितीची पूर्वसूचना देणारी असल्याने प्रशासनाला पाणी आणि शेतीसंदर्भातील नियोजन आधीपासून करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

शेतकऱ्यांच्या नजरा आकाशाकडे

ऑगस्टमधील पावसाच्या मोठ्या तुटीनंतर आता मराठवाडा आणि विदर्भातील शेतकऱ्यांच्या नजरा सप्टेंबरच्या पावसाकडे लागल्या आहेत. पुढील काही आठवड्यांत चांगला आणि सर्वदूर पाऊस झाल्यास पिकांना काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकतो.

मात्र पावसाचा खंड कायम राहिल्यास खरीप उत्पादन, पिण्याचे पाणी, जलसाठे आणि आगामी रब्बी हंगाम यांसमोर गंभीर आव्हाने उभी राहू शकतात. त्यामुळे पावसाची पुढील स्थिती महाराष्ट्रासाठी अत्यंत निर्णायक ठरणार आहे.

एकंदरीत, ऑगस्टमधील पावसाच्या मोठ्या तुटीमुळे मराठवाडा आणि विदर्भातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये दुष्काळाचे सावट गडद झाले असून, सप्टेंबरमधील पावसावर शेतकरी आणि प्रशासनाच्या आशा टिकून आहेत.