मुंबई : महाराष्ट्रातील मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरिक्षण (SIR) प्रक्रियेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या प्रारूप मतदार यादीत मुंबईतील मतदारसंख्येत तब्बल 36 लाखांची घट झाल्याचे समोर आले आहे. जूनपर्यंतच्या मतदार यादीच्या तुलनेत मुंबईतील मतदारसंख्या सुमारे 35 टक्क्यांनी कमी झाली आहे. राज्यातील एकूण मतदारसंख्येतही सुमारे 2 कोटींची घट नोंदवण्यात आली आहे.
SIR प्रक्रियेनंतर मतदारसंख्येत मोठी घट
महाराष्ट्रात 31 ऑगस्ट रोजी SIR अंतर्गत प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध करण्यात आली. जूनपर्यंतच्या यादीत राज्यात सुमारे 9.8 कोटी मतदार होते. नव्या प्रारूप यादीत ही संख्या सुमारे 7.7 कोटींवर आली आहे. म्हणजेच राज्याच्या मतदार यादीत सुमारे 21.1 टक्क्यांची घट झाली आहे.
मुंबईमध्ये ही घट आणखी मोठी आहे. मुंबईतील सुमारे 36 लाख मतदारांची नावे नव्या प्रारूप यादीत दिसत नाहीत. त्यामुळे आगामी निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर मतदारांनी आपले नाव यादीत आहे की नाही, याची तपासणी करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
36 लाख नावे का कमी झाली?
निवडणूक यंत्रणेच्या माहितीनुसार, SIR प्रक्रियेदरम्यान मतदारांचे गणना अर्ज (Enumeration Forms) गोळा करण्यात आले. काही मतदारांच्या बाबतीत हे अर्ज उपलब्ध झाले नाहीत. अशा मतदारांना ASDD — Absent, Shifted, Dead, Duplicate या गटांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आले आहे. म्हणजेच संबंधित मतदार अनुपस्थित असल्याचे आढळणे, त्यांनी निवासस्थान बदलणे, मतदाराचा मृत्यू झालेला असणे किंवा एकापेक्षा जास्त ठिकाणी नोंद असणे, अशी कारणे आहेत.
मुंबईसारख्या मोठ्या शहरात स्थलांतराचे प्रमाण मोठे असल्याने ही बाब विशेष महत्त्वाची ठरते. अनेक नागरिक कामानिमित्त किंवा इतर कारणांमुळे घर बदलतात. त्यामुळे जुन्या पत्त्यावर झालेल्या पडताळणीदरम्यान संबंधित व्यक्ती उपलब्ध नसल्यास त्यांचे नाव प्रारूप यादीतून वगळले जाऊ शकते.
राज्यात 2 कोटींहून अधिक नावे कमी
महाराष्ट्राच्या प्रारूप मतदार यादीत 2 कोटी 6 लाख 88 हजार 487 मतदारांची नावे कमी झाल्याची माहिती समोर आली आहे. मात्र, या सर्व मतदारांना कायमस्वरूपी मतदार यादीतून वगळण्यात आले आहे, असे समजणे योग्य ठरणार नाही. निवडणूक अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे की काही नोंदी एकापेक्षा अधिक मतदारसंघांत असल्याने डुप्लिकेट नोंदींच्या बाबतीत एका ठिकाणची नोंद काढून दुसऱ्या ठिकाणी कायम ठेवण्यात आली आहे.
राज्याचे मुख्य निवडणूक अधिकारी एस. चोक्कलिंगम यांच्या माहितीनुसार, सुमारे 17 लाख डुप्लिकेट मतदारांच्या नोंदी एका मतदारसंघातून हटवण्यात आल्या असल्या तरी संबंधित मतदारांची नोंद दुसऱ्या मतदारसंघात कायम आहे. त्यामुळे प्रारूप यादीतील एकूण घट आणि प्रत्यक्षात मतदार गमावल्याची संख्या यात फरक आहे.
30 सप्टेंबरपर्यंत दावा-हरकतीची संधी
प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर नागरिकांना आपले नाव तपासण्याची आणि आवश्यक असल्यास दावा किंवा हरकत दाखल करण्याची संधी देण्यात आली आहे. 31 ऑगस्ट ते 30 सप्टेंबर 2026 या कालावधीत पात्र नागरिकांना मतदार यादीत नाव समाविष्ट करण्यासाठी अर्ज करता येणार आहे.
विशेषतः ज्यांचे नाव प्रारूप यादीतून गायब झाले आहे, त्यांनी घाबरून जाण्याची गरज नसून संबंधित प्रक्रिया पूर्ण करून नाव पुन्हा समाविष्ट करण्यासाठी अर्ज करणे आवश्यक आहे. 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी पात्रता पूर्ण करणारे नवीन मतदार, म्हणजेच 18 वर्षे पूर्ण करणारे नागरिक, यांनाही या कालावधीत मतदार यादीत नाव नोंदवण्याची संधी आहे.
कोणता फॉर्म कधी वापरायचा?
मतदार यादीतील समस्येनुसार वेगवेगळे अर्ज करता येतात. नाव नव्याने समाविष्ट करायचे असल्यास Form 6, एखाद्या नावाबाबत वगळण्याची मागणी असल्यास Form 7, तर नाव, पत्ता, वय किंवा लिंग यांसारख्या तपशीलांमध्ये दुरुस्ती करण्यासाठी Form 8 वापरला जातो. हे अर्ज ऑनलाइन तसेच संबंधित निवडणूक अधिकाऱ्यांमार्फत करता येतात.
मुंबईतील नागरिकांसाठीही SIR अंतर्गत Absent, Shifted, Dead आणि Duplicate (ASDD) गटातील मतदारांच्या मतदान केंद्रनिहाय याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या आहेत. नागरिकांनी या याद्यांमध्ये आपले नाव तपासून काही चुकीचे असल्यास संबंधित विधानसभा मतदारसंघाच्या कार्यालयाशी संपर्क साधावा, असे प्रशासनाने आवाहन केले आहे.
अंतिम मतदार यादी कधी प्रसिद्ध होणार?
दावा आणि हरकतींची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित अर्जांची छाननी आणि सुनावणी होणार आहे. त्यानंतर अंतिम मतदार यादी प्रसिद्ध केली जाणार आहे. सध्याच्या वेळापत्रकानुसार महाराष्ट्राची अंतिम मतदार यादी 4 नोव्हेंबर 2026 रोजी प्रसिद्ध होण्याची अपेक्षा आहे.
मतदारांसाठी महत्त्वाचे आवाहन
मुंबईतील मतदारसंख्या 36 लाखांनी घटल्याने प्रत्येक पात्र नागरिकाने आपले नाव प्रारूप मतदार यादीत तपासणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे. विशेषतः ज्यांनी अलीकडे घर बदलले आहे, प्रथमच मतदान करणार आहेत किंवा SIR प्रक्रियेदरम्यान गणना अर्ज जमा झाला नसण्याची शक्यता आहे, त्यांनी 30 सप्टेंबरपूर्वी आपली नोंद तपासून आवश्यक दावा किंवा अर्ज दाखल करावा.
ही घट अंतिम मतदार यादीतील अंतिम आकडा नसून सध्या प्रारूप मतदार यादीतील स्थिती आहे. त्यामुळे दावा-हरकतींच्या प्रक्रियेनंतर मतदारसंख्येत पुन्हा बदल होण्याची शक्यता आहे.
