मुंबई : महाराष्ट्रातील शहरी भागातील सार्वजनिक आरोग्य सेवा अधिक सक्षम आणि प्रभावी करण्याच्या दृष्टीने राज्य सरकारने महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. शहरी भागातील आरोग्य सेवांसाठी स्वतंत्र ‘शहरी आरोग्य आयुक्तालय’ स्थापन करण्यास राज्य सरकारने मंजुरी दिली आहे. या निर्णयामुळे महानगरपालिका, नगरपालिका आणि इतर शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या कार्यक्षेत्रातील सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेचे नियोजन आणि देखरेख अधिक सुसूत्र होण्याची अपेक्षा आहे.
महाराष्ट्रातील शहरांची लोकसंख्या झपाट्याने वाढत असून, त्यासोबत सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेवरील ताणही वाढत आहे. वाढते नागरीकरण, स्थलांतर, दाट लोकवस्ती, झोपडपट्टी परिसर, संसर्गजन्य आजार, पाणी व स्वच्छतेशी संबंधित समस्या आणि प्राथमिक आरोग्य सेवांची वाढती गरज या पार्श्वभूमीवर शहरी आरोग्य व्यवस्थेकडे स्वतंत्रपणे लक्ष देण्याची आवश्यकता व्यक्त केली जात होती.
शहरी आरोग्यासाठी स्वतंत्र यंत्रणा
आतापर्यंत शहरी भागातील आरोग्यविषयक विविध कामे वेगवेगळ्या प्रशासकीय पातळ्यांवर हाताळली जात होती. त्यामुळे काही वेळा विभागांमध्ये समन्वयाचा अभाव, निर्णय प्रक्रियेला लागणारा वेळ आणि योजनांच्या अंमलबजावणीत अडचणी निर्माण होऊ शकतात.
स्वतंत्र शहरी आरोग्य आयुक्तालयामुळे शहरी आरोग्य सेवांसाठी एकसंध प्रशासकीय यंत्रणा उपलब्ध होण्याची अपेक्षा आहे. आरोग्य योजनांचे नियोजन, अंमलबजावणी, निरीक्षण आणि मूल्यमापन अधिक प्रभावीपणे करता येईल.
प्राथमिक आरोग्य सेवांना प्राधान्य
शहरी भागातील नागरिकांना वेळेवर प्राथमिक आरोग्य सेवा मिळणे हा या व्यवस्थेतील महत्त्वाचा मुद्दा आहे. विशेषतः आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक, झोपडपट्टी भागातील नागरिक आणि आरोग्य सुविधांपासून दूर असलेल्या लोकसंख्येला सहज उपलब्ध आरोग्य सेवा देण्यासाठी या नव्या यंत्रणेची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते.
शहरी आरोग्य केंद्रांची कार्यक्षमता वाढवणे, आवश्यक मनुष्यबळ उपलब्ध करून देणे, औषधांचा पुरवठा सुधारणे आणि प्रतिबंधात्मक आरोग्य सेवांवर भर देणे यासाठी अधिक नियोजनबद्ध प्रयत्न करता येणार आहेत.
संसर्गजन्य आजारांवर नियंत्रण
शहरांमध्ये लोकसंख्येची घनता जास्त असल्यामुळे संसर्गजन्य आजार पसरण्याचा धोका तुलनेने अधिक असतो. पावसाळ्यात डेंग्यू, मलेरिया, चिकनगुनिया यांसारख्या आजारांच्या रुग्णसंख्येत वाढ होण्याची शक्यता असते. अशा परिस्थितीत रोगनियंत्रणासाठी जलद प्रतिसाद देणारी यंत्रणा आवश्यक असते.
नवीन आयुक्तालयाच्या माध्यमातून रोग सर्वेक्षण, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना आणि आरोग्यविषयक जनजागृती यामध्ये अधिक समन्वय साधण्यास मदत होऊ शकते.
माता आणि बाल आरोग्यावरही भर
शहरी आरोग्य व्यवस्थेमध्ये माता आणि बाल आरोग्याला विशेष महत्त्व आहे. गर्भवती महिलांची तपासणी, लसीकरण, बालकांचे आरोग्य, पोषण आणि आवश्यक प्राथमिक उपचार या सेवा अधिक प्रभावीपणे नागरिकांपर्यंत पोहोचवण्याची गरज आहे.
शहरी भागातील आरोग्य केंद्रे आणि रुग्णालयांमध्ये उपलब्ध सुविधांचे बळकटीकरण करून नागरिकांना वेळेवर उपचार मिळतील, यावरही भर दिला जाण्याची अपेक्षा आहे.
महानगरपालिका आणि स्थानिक संस्थांशी समन्वय
शहरातील सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेत महानगरपालिका आणि नगरपालिका यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. त्यामुळे नवीन शहरी आरोग्य आयुक्तालय आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये प्रभावी समन्वय राखणे आवश्यक ठरणार आहे.
आरोग्य, पाणीपुरवठा, स्वच्छता, घनकचरा व्यवस्थापन आणि पर्यावरण यांचा सार्वजनिक आरोग्यावर थेट परिणाम होत असल्याने या सर्व विभागांमध्ये समन्वयाने काम करण्याची आवश्यकता आहे.
डिजिटल आरोग्य व्यवस्थेलाही चालना
सध्याच्या काळात आरोग्य सेवांमध्ये डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत आहे. रुग्णांची माहिती, रोगनियंत्रणाची आकडेवारी, लसीकरण, आरोग्य तपासणी आणि विविध योजनांच्या अंमलबजावणीचा डेटा डिजिटल पद्धतीने उपलब्ध झाल्यास निर्णय घेण्याची प्रक्रिया अधिक वेगवान होऊ शकते.
नवीन आयुक्तालयाच्या माध्यमातून शहरी आरोग्यविषयक माहितीचे संकलन आणि विश्लेषण अधिक प्रभावीपणे करण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते.
नागरिकांना काय फायदा होणार?
स्वतंत्र शहरी आरोग्य आयुक्तालयाचा मुख्य उद्देश शहरांमधील सार्वजनिक आरोग्य सेवा अधिक प्रभावी आणि नागरिकाभिमुख करणे हा आहे. आरोग्य केंद्रांमध्ये सेवा सुधारल्यास नागरिकांना प्राथमिक उपचारांसाठी मोठ्या रुग्णालयांवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होऊ शकते.
यासोबतच प्रतिबंधात्मक आरोग्य सेवा, रोगनियंत्रण, आरोग्य जनजागृती आणि आपत्कालीन परिस्थितीतील प्रतिसाद यामध्येही सुधारणा होण्याची अपेक्षा आहे.
एकूणच, महाराष्ट्रात स्वतंत्र ‘शहरी आरोग्य आयुक्तालय’ स्थापन करण्याच्या निर्णयामुळे शहरी सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेला अधिक संघटित आणि सक्षम प्रशासकीय चौकट मिळण्याची शक्यता आहे. आता या आयुक्तालयाची रचना, मनुष्यबळ, अधिकार आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी कशी केली जाते, यावर या निर्णयाचे यश मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणार आहे.
