मुंबई : गणेशोत्सवाची तयारी मुंबईत वेगाने सुरू झाली असून यंदाच्या उत्सवात ‘संतुलना’ या संकल्पनेवर आधारित गणेशमूर्ती चर्चेचा विषय ठरत आहेत. पारंपरिक पद्धतीने उंच आणि वजनदार मूर्ती उभारण्याऐवजी काही गणेश मंडळांनी तोल सांभाळणाऱ्या, अधांतरी स्वरूपातील आणि तुलनेने हलक्या कागदी मूर्तींना प्राधान्य दिल्याचे दिसून येत आहे.
गणेशोत्सवातील मूर्तींच्या माध्यमातून सामाजिक संदेश देण्याची परंपरा मुंबईत जुनी आहे. दरवर्षी मंडळांकडून विविध सामाजिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणपूरक संकल्पनांवर आधारित देखावे आणि मूर्ती साकारल्या जातात. यंदा ‘संतुलना’ या संकल्पनेमुळे मूर्तींच्या कलात्मक रचनेसोबतच पर्यावरण आणि बदलत्या उत्सवपद्धतीची चर्चाही सुरू झाली आहे.
पारंपरिक उंच मूर्तींपेक्षा वेगळा प्रयोग
मुंबईतील अनेक गणेश मंडळांमध्ये दरवर्षी भव्य आणि उंच गणेशमूर्ती साकारल्या जातात. मात्र काही मंडळांनी यंदा या पारंपरिक पद्धतीला वेगळा पर्याय निवडला आहे.
अधांतरी किंवा संतुलित अवस्थेत दाखवलेल्या गणेशमूर्ती आकर्षणाचे केंद्र बनत आहेत. मूर्तीचा तोल सांभाळण्यासाठी वापरलेल्या कलात्मक रचनेमुळे या मूर्ती पाहणाऱ्यांचे लक्ष वेधून घेत आहेत.
ही संकल्पना केवळ आकर्षक दिसण्यासाठी नसून त्यामागे संतुलित जीवन, निसर्गाचा समतोल आणि सामाजिक जबाबदारीचा संदेश देण्याचा प्रयत्न असल्याचे मंडळांकडून सांगितले जात आहे.
कागदी मूर्तींना प्राधान्य
यंदा काही मंडळांनी कागद आणि तुलनेने हलक्या साहित्याचा वापर करून गणेशमूर्ती तयार करण्यावर भर दिला आहे. पारंपरिक मोठ्या मूर्तींच्या तुलनेत अशा मूर्ती हलक्या असल्याने त्यांची वाहतूक आणि प्रतिष्ठापना काही प्रमाणात सुलभ होऊ शकते.
याशिवाय हलक्या साहित्यामुळे मूर्तीच्या निर्मितीत वेगवेगळे कलात्मक प्रयोग करण्याची संधी मिळते. मूर्तीच्या आकारमानापेक्षा तिच्या संकल्पनेला आणि संदेशाला महत्त्व देण्याचा प्रयत्न या माध्यमातून केला जात आहे.
पर्यावरणपूरक उत्सवाचा संदेश
गणेशोत्सवात पर्यावरणाचा समतोल राखण्याचा मुद्दा गेल्या काही वर्षांत अधिक महत्त्वाचा झाला आहे. मूर्ती तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य, रंग, सजावट आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम लक्षात घेऊन अनेक मंडळे पर्यावरणपूरक पर्याय स्वीकारत आहेत.
कागदी किंवा पर्यावरणास अनुकूल साहित्याचा वापर हा त्याच प्रयत्नांचा एक भाग मानला जात आहे. यामुळे गणेशोत्सवाची परंपरा कायम ठेवत पर्यावरणाबाबत जनजागृती करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
‘संतुलना’ संकल्पनेतून सामाजिक संदेश
‘संतुलना’ हा शब्द केवळ मूर्तीच्या रचनेपुरता मर्यादित नाही. आधुनिक जीवनात काम, कुटुंब, पर्यावरण, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक जबाबदारी यांच्यात समतोल राखण्याची गरज आहे.
गणेशमूर्तीला तोल सांभाळणाऱ्या स्वरूपात सादर करून ‘विकासासोबत पर्यावरणाचे रक्षण’, ‘परंपरा आणि आधुनिकतेचा समतोल’ तसेच ‘जबाबदार उत्सव’ यांसारखे संदेश देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
त्यामुळे या मूर्ती केवळ सजावटीचा भाग न राहता गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून सामाजिक विचार मांडण्याचे साधन ठरत आहेत.
मुंबईतील गणेश मंडळांमध्ये नवीन प्रयोग
मुंबईतील गणेशोत्सवाची खासियत म्हणजे दरवर्षी काहीतरी नवीन करण्याची मंडळांची धडपड. काही मंडळे भव्य देखावे उभारतात, तर काही सामाजिक विषयांवर आधारित संकल्पना मांडतात.
यंदा मूर्तींच्या बाबतीतही नव्या कल्पनांना प्राधान्य दिले जात आहे. पारंपरिक उंच मूर्तींसोबतच लहान, हलक्या आणि कलात्मक रचनेच्या मूर्तींकडे काही मंडळांचा कल वाढला आहे.
वाहतूक आणि प्रतिष्ठापनेतील अडचणी कमी होण्याची शक्यता
मुंबईसारख्या दाट लोकवस्तीच्या शहरात मोठ्या आणि वजनदार गणेशमूर्तींची वाहतूक करणे आव्हानात्मक असते. अरुंद रस्ते, वाहतूक कोंडी आणि मंडपांची मर्यादित जागा यामुळे मोठ्या मूर्तींच्या प्रतिष्ठापनेत अनेक अडचणी येऊ शकतात.
हलक्या मूर्तींचा पर्याय स्वीकारल्यास वाहतूक आणि प्रतिष्ठापनेची प्रक्रिया तुलनेने सुलभ होऊ शकते. मात्र प्रत्येक मूर्तीची रचना, उंची आणि सुरक्षितता याबाबत संबंधित नियमांचे पालन करणे आवश्यक राहणार आहे.
भक्तांचेही लक्ष वेधले
‘संतुलना’ थीमच्या मूर्ती पाहण्यासाठी भक्तांमध्येही उत्सुकता निर्माण झाली आहे. पारंपरिक रूप कायम ठेवून वेगळी मांडणी केलेल्या या मूर्ती गणेशभक्तांचे लक्ष वेधून घेत आहेत.
मूर्तीच्या रचनेत नावीन्य असले तरी गणेशाचे पारंपरिक स्वरूप आणि भक्तीचा भाव कायम ठेवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. त्यामुळे आधुनिक कलात्मकता आणि पारंपरिक श्रद्धा यांचा संगम या संकल्पनेत पाहायला मिळत आहे.
गणेशोत्सवात बदलत्या विचारांचे प्रतिबिंब
गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव न राहता सामाजिक संदेश देण्याचे प्रभावी माध्यम बनला आहे. पर्यावरण, पाणी बचत, वाहतूक, स्वच्छता, आरोग्य, सामाजिक समता यांसारख्या विविध विषयांवर मंडळांकडून जनजागृती केली जाते.
यंदाच्या ‘संतुलना’ थीममधूनही निसर्ग आणि विकास यांच्यात समतोल राखण्याचा विचार मांडला जात असल्याने ही संकल्पना विशेष चर्चेत आली आहे.
मुंबईच्या गणेशोत्सवात यंदा वेगळा ट्रेंड
मुंबईतील गणेशोत्सवात यंदा काही मंडळांनी पारंपरिक भव्यतेसोबत कल्पकता, हलके साहित्य आणि पर्यावरणपूरक दृष्टिकोन यांना प्राधान्य दिले आहे. तोल सांभाळणाऱ्या आणि अधांतरी स्वरूपातील कागदी गणेशमूर्ती या बदलाचे आकर्षक उदाहरण ठरत आहेत.
‘संतुलना’ थीममधून गणेशभक्तीबरोबरच पर्यावरणाचे रक्षण, जबाबदार उत्सव आणि आधुनिक जीवनातील समतोल यांचा संदेश देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. त्यामुळे यंदाच्या मुंबईतील गणेशोत्सवात या आगळ्यावेगळ्या मूर्ती किती आकर्षण ठरतात, हे पाहणे उत्सुकतेचे ठरणार आहे.
