नागपुरात रस्ते खोदकामाचा गोंधळ; केबल, जलवाहिन्यांचे नुकसान, नागरिक त्रस्त

नागपूर | १२ ऑगस्ट २०२६

नागपूर शहरातील रस्ते विकास आणि विविध पायाभूत सुविधा प्रकल्पांच्या कामांदरम्यान जमिनीखालील युटिलिटी लाईन्सची योग्य माहिती न घेता खोदकाम होत असल्याचा गंभीर प्रकार समोर आला आहे. या नियोजनशून्य खोदकामामुळे वीज आणि दूरसंचार केबल्स, जलवाहिन्या तसेच इतर भूमिगत सुविधांचे नुकसान होत असल्याचे वृत्त आहे. परिणामी नागरिकांना सेवा खंडित होणे, वाहतुकीचा त्रास आणि रस्त्यांची वारंवार दुरवस्था अशा अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे.

जमिनीखाली नेमकं काय आहे, याची माहितीच नाही?

शहरातील अनेक रस्त्यांखाली आधीच पाणीपुरवठ्याच्या पाइपलाइन, सांडपाणी वाहिन्या, वीज केबल्स, इंटरनेट आणि दूरसंचार केबल्स यांसारख्या सुविधा आहेत. मात्र, रस्ता खोदण्यापूर्वी या युटिलिटींचे अचूक लोकेशन आणि खोली तपासली जात नसल्यास खोदकामादरम्यान त्यांना नुकसान होण्याचा धोका वाढतो.

नागपुरातील अलीकडील प्रकारांमध्ये अशाच पद्धतीने केबल आणि जलवाहिन्यांचे नुकसान झाल्याची माहिती समोर आली आहे.

एका कामासाठी रस्ता खोदला, दुसऱ्या सेवेला फटका

रस्त्याचे काम सुरू असताना एका विभागाकडून खोदकाम केले जाते आणि त्याच ठिकाणी दुसऱ्या यंत्रणेची भूमिगत सुविधा असल्याचे नंतर समोर येते. अशा वेळी संबंधित पाइपलाइन किंवा केबल तुटल्यास ती दुरुस्त करण्यासाठी पुन्हा खोदकाम करावे लागते.

यामुळे एकाच रस्त्यावर वारंवार खोदकाम आणि दुरुस्तीचे चक्र सुरू राहते. नागरिकांच्या पैशातून तयार केलेले रस्ते पुन्हा पुन्हा खोदले जात असल्याने सार्वजनिक निधीचा अपव्यय होत असल्याचा प्रश्नही उपस्थित होत आहे.

जलवाहिन्यांना नुकसान झाल्यास मोठी समस्या

पाणीपुरवठ्याच्या पाइपलाइनचे नुकसान झाल्यास संबंधित परिसरातील नागरिकांना पाणीपुरवठा खंडित होण्याचा सामना करावा लागू शकतो. पाइपलाइन फुटल्यास मोठ्या प्रमाणात पाणी रस्त्यावर वाहून जाण्याची शक्यता असते.

त्याचबरोबर पाण्याच्या पाइपलाइनजवळ सांडपाणी वाहिन्यांचे काम झाले आणि योग्य अंतर किंवा बांधकामाची गुणवत्ता राखली गेली नाही, तर पाणीपुरवठ्याच्या सुरक्षेबाबतही गंभीर प्रश्न निर्माण होऊ शकतो.

केबल तुटल्याने नागरिकांना दुहेरी फटका

रस्ते खोदकामादरम्यान दूरसंचार किंवा इंटरनेट केबल्सचे नुकसान झाल्यास अनेक नागरिक, दुकाने आणि कार्यालयांच्या सेवा प्रभावित होऊ शकतात. इंटरनेट, टेलिफोन किंवा इतर डिजिटल सेवा बंद पडल्याने व्यावसायिक कामकाजावरही परिणाम होतो.

वीज केबलचे नुकसान झाल्यास परिस्थिती आणखी गंभीर होऊ शकते. त्यामुळे भूमिगत युटिलिटीची माहिती न घेता खोदकाम करणे केवळ गैरसोयीचे नाही, तर सुरक्षेच्या दृष्टीनेही धोकादायक ठरू शकते.

नागपुरात ‘खोदकामानंतर पुन्हा रस्ता’ हा प्रश्न

नागपुरात रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी आणि इतर पायाभूत सुविधांची कामे वेगवेगळ्या यंत्रणांमार्फत सुरू असतात. मात्र, या सर्व यंत्रणांमध्ये पुरेसा समन्वय नसल्यास एकाच रस्त्यावर वेगवेगळ्या कामांसाठी अनेक वेळा खोदकाम करण्याची वेळ येते.

शहरात सध्या एकात्मिक पायाभूत सुविधा नियोजनाचा अभाव असल्याची चर्चा होत असून, रस्ते, पाणी, सांडपाणी, वीज, दूरसंचार आणि इतर भूमिगत सेवांसाठी एकत्रित नियोजनाची गरज व्यक्त करण्यात आली आहे.

महापौरांकडूनही नाराजी

रस्ते खोदकामामुळे नागरिकांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण होत असल्याने नागपूरच्या महापौरांनीही या प्रकारावर नाराजी व्यक्त केली आहे. संबंधित कंत्राटदारांना कामानंतर रस्ते व्यवस्थित पूर्ववत करण्याचे निर्देश देण्यात आले असून, नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंडात्मक कारवाई करण्याचे संकेत देण्यात आले आहेत.

याशिवाय रस्ते खोदकामासाठी स्पष्ट SOP (Standard Operating Procedure) तयार करण्याची गरजही व्यक्त करण्यात आली आहे.

गडकरींचा अधिकाऱ्यांना इशारा

रस्ते खोदून झाल्यानंतर त्यांची योग्य पद्धतीने दुरुस्ती न केल्याच्या मुद्द्यावर केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांनीही अलीकडे नाराजी व्यक्त केली आहे. अमृत योजनेअंतर्गत खोदलेल्या रस्त्यांची योग्य पुनर्बांधणी न केल्यास संबंधित अधिकाऱ्यांवर कारवाई आणि कंत्राटदारांना ब्लॅकलिस्ट करण्याचा इशारा देण्यात आला आहे.

यामुळे रस्ते खोदकाम आणि त्यानंतरची पुनर्बांधणी हा मुद्दा आता अधिक गंभीरपणे घेतला जात असल्याचे दिसत आहे.

‘खोदकाम करण्यापूर्वी युटिलिटी मॅपिंग गरजेचे’

तज्ज्ञांच्या मते, कोणत्याही रस्त्यावर खोदकाम सुरू करण्यापूर्वी त्या भागातील भूमिगत सुविधांचे अचूक मॅपिंग करणे आवश्यक आहे. कोणत्या ठिकाणी पाणी, वीज, गॅस, इंटरनेट किंवा इतर केबल्स आहेत, याची माहिती संबंधित यंत्रणांना उपलब्ध असणे गरजेचे आहे.

केंद्र सरकारच्या Call Before u Dig (CBuD) उपक्रमाचाही उद्देश खोदकामापूर्वी भूमिगत युटिलिटीची माहिती घेऊन त्यांचे नुकसान टाळणे हा आहे.

नागरिकांचा सवाल — एकच रस्ता किती वेळा खोदणार?

रस्ता तयार झाल्यानंतर काही काळातच पुन्हा त्याच ठिकाणी खोदकाम होत असल्यास नागरिकांमध्ये नाराजी निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. खराब रस्ते, वाहतूक कोंडी, धूळ आणि अपघाताचा धोका यामुळे वाहनचालक आणि पादचाऱ्यांना मोठा त्रास सहन करावा लागतो.

नागरिकांचा मुख्य प्रश्न असा आहे की विविध विभागांनी एकमेकांशी समन्वय साधून सर्व भूमिगत कामे आधी का पूर्ण केली जात नाहीत?

पुढे काय गरजेचे?

नागपूर शहरातील रस्ते खोदकामाचा हा प्रश्न सोडवण्यासाठी प्रशासनाने काही महत्त्वाची पावले उचलणे आवश्यक आहे—

• खोदकामापूर्वी भूमिगत युटिलिटीचे सर्वेक्षण करणे.
• विविध विभागांमध्ये डिजिटल मॅपिंग आणि माहितीची देवाणघेवाण करणे.
• एकाच रस्त्यावर वारंवार खोदकाम टाळण्यासाठी संयुक्त नियोजन करणे.
• खोदकामानंतर रस्ता मूळ स्थितीत आणण्याची जबाबदारी कंत्राटदारांवर निश्चित करणे.
• केबल किंवा पाइपलाइनचे नुकसान झाल्यास जबाबदार एजन्सीकडून नुकसानभरपाई वसूल करणे.
• नागरिकांच्या तक्रारींसाठी प्रभावी यंत्रणा तयार करणे.

निष्कर्ष

नागपुरातील रस्ते खोदकामाचा प्रश्न आता केवळ वाहतूक किंवा रस्त्यांच्या दुरवस्थेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. केबल, जलवाहिन्या आणि इतर भूमिगत युटिलिटींचे नुकसान होत असल्याने शहरातील पायाभूत सुविधांच्या नियोजनावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

नागपूरचा वेगाने होणारा विकास लक्षात घेता भविष्यातील रस्ते आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांसाठी एकात्मिक नियोजन, डिजिटल युटिलिटी मॅपिंग आणि विविध विभागांमधील समन्वय अत्यावश्यक ठरणार आहे.