नागपूर | १२ ऑगस्ट २०२६
नागपूर शहराच्या हवेच्या गुणवत्तेबाबत चिंताजनक माहिती समोर आली आहे. उन्हाळ्यात नागपूरमध्ये PM10 आणि PM2.5 या सूक्ष्म धूलिकणांची पातळी तब्बल ४६ दिवस निर्धारित मर्यादेपेक्षा जास्त नोंदवण्यात आली, अशी माहिती समोर आली आहे. त्यामुळे नागपूरच्या वाढत्या वायुप्रदूषणाचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे.
४६ दिवस धूलिकणांची पातळी मर्यादेपेक्षा जास्त
नागपूरच्या हवेतील प्रदूषणाचे प्रमुख कारण ठरणाऱ्या PM10 आणि PM2.5 कणांची पातळी उन्हाळ्यात अनेक दिवस चिंताजनक राहिल्याचे वृत्त आहे. विशेष म्हणजे तब्बल ४६ दिवस या धूलिकणांची पातळी निर्धारित मर्यादेपेक्षा अधिक होती.
PM10 आणि PM2.5 हे हवेत मिसळलेले अतिशय सूक्ष्म कण असून, त्यांचे प्रमाण वाढल्यास श्वसनाच्या आरोग्यावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
वाहतूक आणि बांधकामांमुळे धुळीचे प्रमाण वाढले
नागपुरातील वाढत्या वायुप्रदूषणामागे वाहतुकीची वाढ, मोठ्या प्रमाणावर सुरू असलेली बांधकामे आणि रस्त्यांवरील धूळ ही प्रमुख कारणे असल्याचे सांगितले जात आहे.
शहरातील विविध भागांमध्ये रस्ते विकास, मेट्रोशी संबंधित कामे, इमारतींचे बांधकाम आणि इतर पायाभूत सुविधा प्रकल्प सुरू आहेत. या कामांदरम्यान धूळ नियंत्रणासाठी पुरेशा उपाययोजना न झाल्यास हवेत धूलिकणांचे प्रमाण वाढू शकते.
औद्योगिक प्रदूषणाचाही परिणाम
नागपूर आणि आसपासच्या औद्योगिक परिसरातून होणारे उत्सर्जन हे देखील प्रदूषणाचे एक कारण मानले जात आहे. शहराच्या वाढत्या विस्तारामुळे निवासी आणि औद्योगिक क्षेत्रे अनेक ठिकाणी जवळ आली आहेत.
यामुळे वाहनांचे धूर, औद्योगिक उत्सर्जन आणि बांधकामातून निर्माण होणारी धूळ यांचा एकत्रित परिणाम शहराच्या हवेच्या गुणवत्तेवर होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.
डॉक्टरांकडूनही चिंता व्यक्त
नागपूरमध्ये वाढत्या प्रदूषणाचा परिणाम नागरिकांच्या आरोग्यावर होत असल्याचे डॉक्टरांनी यापूर्वीही सांगितले आहे. २०२६ मधील सुरुवातीच्या आकडेवारीनुसार शहरातील AQI वाढण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती आणि डॉक्टरांनी प्रदूषणाशी संबंधित खोकला, घरघर, श्वसनाचा त्रास आणि अस्थमाच्या समस्या वाढत असल्याचे नमूद केले होते.
विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि आधीपासून श्वसनाच्या समस्या असलेल्या व्यक्तींनी प्रदूषित वातावरणात अधिक काळ राहणे टाळण्याची गरज असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
‘मुंबई-पुण्यापेक्षा नागपूर अधिक प्रदूषित’ ही तुलना कितपत?
नागपूरच्या प्रदूषणाबाबतच्या वृत्ताला ‘मुंबई आणि पुण्यापेक्षा नागपूर अधिक प्रदूषित’ असा मथळा देण्यात आला आहे. मात्र, शहरांची प्रदूषण पातळी ही कोणत्या कालावधीतील आणि कोणत्या मोजमापाच्या आधारे तुलना केली आहे, यावर निष्कर्ष अवलंबून असतो.
त्यामुळे सध्याच्या एका आकडेवारीवरून नागपूर कायमच मुंबई किंवा पुण्यापेक्षा अधिक प्रदूषित आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. उदाहरणार्थ, वेगवेगळ्या कालावधीतील AQI आकडेवारीत मुंबई आणि पुण्यातही प्रदूषणाची पातळी बदलताना दिसते.
नागपूरसाठी प्रदूषण नियंत्रणाचे मोठे आव्हान
नागपूरचा वेगाने होणारा शहरी विस्तार पाहता भविष्यात प्रदूषण नियंत्रणाचे आव्हान आणखी वाढू शकते. रस्त्यांवरील धूळ कमी करणे, बांधकामाच्या ठिकाणी धूळ नियंत्रणाची प्रभावी अंमलबजावणी करणे, सार्वजनिक वाहतुकीला प्रोत्साहन देणे आणि औद्योगिक उत्सर्जनावर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक ठरणार आहे.
यापूर्वी राज्याचे महसूलमंत्री आणि नागपूरचे पालकमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी नागपूर जिल्ह्यातील हवा, पाणी आणि औद्योगिक प्रदूषणावर नियंत्रणासाठी अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन कृती आराखडा तयार करण्याचे निर्देश दिले होते.
नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?
प्रदूषणाची पातळी वाढलेल्या दिवसांमध्ये नागरिकांनी शक्य असल्यास धुळीच्या ठिकाणी अनावश्यक वावर कमी करावा. रस्त्यावरील धूळ, वाहनांचा धूर आणि बांधकामाच्या ठिकाणांपासून अंतर ठेवणे फायदेशीर ठरू शकते.
शहरातील हवेची गुणवत्ता खराब असल्यास बाहेरील व्यायाम किंवा दीर्घकाळ बाहेर राहण्याचे नियोजन करताना स्थानिक AQI पाहणेही महत्त्वाचे आहे.
प्रशासनासमोर आता मोठे आव्हान
नागपूरमधील ४६ दिवसांची धूलिकणांची आकडेवारी प्रशासनासाठी गंभीर इशारा मानली जात आहे. बांधकामांमधून निर्माण होणारी धूळ, रस्त्यांची धूळ, वाहतुकीचे उत्सर्जन आणि औद्योगिक प्रदूषण यावर एकाच वेळी नियंत्रण आणण्याची गरज आहे.
नागपूरला स्वच्छ आणि आरोग्यदायी शहर बनवण्यासाठी केवळ प्रदूषणाचे मोजमाप करण्यापेक्षा त्यामागील कारणांवर ठोस कारवाई करणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
नागपूरच्या हवेत PM10 आणि PM2.5 धूलिकणांची पातळी उन्हाळ्यात ४६ दिवस मर्यादेपेक्षा जास्त राहिल्याची माहिती शहराच्या वाढत्या प्रदूषणाची चिंता अधोरेखित करते.
आता प्रशासनाकडून बांधकामाची धूळ, वाहतूक आणि औद्योगिक उत्सर्जनावर किती प्रभावी कारवाई केली जाते, याकडे नागपूरकरांचे लक्ष लागले आहे.
