भारतीय राजकारण हे देशाच्या लोकशाही व्यवस्थेचे केंद्रबिंदू आहे. स्वातंत्र्यानंतर भारताने संसदीय लोकशाही स्वीकारली आणि गेल्या सात दशकांत राजकारणाने अनेक टप्पे, बदल आणि संघर्ष अनुभवले आहेत. आजच्या घडीला भारतीय राजकारणाची सध्याची स्थिती ही केवळ सत्तेची लढाई नसून, ती सामाजिक, आर्थिक, वैचारिक आणि तांत्रिक बदलांशी निगडित आहे. एकीकडे अनेक गंभीर आव्हाने आहेत, तर दुसरीकडे लोकशाही मजबूत करण्याच्या संधीही मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहेत.
स्वातंत्र्यानंतरपासून आजपर्यंतचा राजकीय प्रवास
स्वातंत्र्यानंतरच्या पहिल्या काही दशकांत भारतीय राजकारणावर काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व होते. त्यानंतर 1977 मध्ये पहिल्यांदा सत्तांतर झाले आणि बहुपक्षीय राजकारणाचा नवा अध्याय सुरू झाला. 1990 नंतर आघाडी सरकारांचा काळ आला आणि प्रादेशिक पक्षांना मोठे महत्त्व प्राप्त झाले. आजचे राजकारण हे राष्ट्रीय पक्ष, प्रादेशिक पक्ष, आघाड्या आणि स्वतंत्र नेते यांच्या प्रभावाने घडत आहे.
सध्याच्या राजकारणाची वैशिष्ट्ये
आजचे भारतीय राजकारण काही ठळक वैशिष्ट्यांनी ओळखले जाते:
- बहुपक्षीय व्यवस्था आणि आघाडी राजकारण
- प्रादेशिक मुद्द्यांचे वाढते महत्त्व
- मीडिया आणि सोशल मीडियाचा मोठा प्रभाव
- नेतृत्वकेंद्री राजकारण
- राष्ट्रवाद, विकास आणि ओळखीचे राजकारण
या घटकांमुळे राजकारण अधिक गतिमान झाले असले तरी तेवढेच गुंतागुंतीचेही बनले आहे.
भारतीय राजकारणासमोरील प्रमुख आव्हाने
१. राजकीय ध्रुवीकरण
आज समाजात वैचारिक आणि राजकीय ध्रुवीकरण वाढताना दिसते. मतभेद संवादाऐवजी संघर्षाकडे झुकताना दिसतात. याचा परिणाम सामाजिक सलोख्यावर होतो.
२. भ्रष्टाचार आणि पारदर्शकतेचा अभाव
भ्रष्टाचार हा अजूनही भारतीय राजकारणातील मोठा प्रश्न आहे. अनेक घोटाळे, आरोप-प्रत्यारोप यामुळे लोकांचा राजकारणावरील विश्वास डळमळीत होतो.
३. निवडणूक खर्च आणि पैसा-बळ
निवडणुका दिवसेंदिवस महाग होत चालल्या आहेत. पैसा, जाहिरात आणि प्रभावशाली माध्यमांचा वापर वाढल्याने सामान्य उमेदवारांना संधी कमी मिळते.
४. जाती-धर्माचे राजकारण
विकासाऐवजी अनेकदा जात, धर्म आणि ओळखीच्या मुद्द्यांवर राजकारण केले जाते. यामुळे समाजात फूट पडण्याचा धोका निर्माण होतो.
५. लोकशाही संस्थांवरील दबाव
विरोधी पक्ष, माध्यमे, तपास यंत्रणा आणि स्वायत्त संस्थांवरील दबावाची चर्चा वारंवार होत असते. मजबूत लोकशाहीसाठी संस्थांची स्वायत्तता अत्यंत गरजेची आहे.
मीडिया आणि सोशल मीडियाची भूमिका
आजच्या राजकारणात मीडिया आणि सोशल मीडिया यांची भूमिका निर्णायक ठरते. बातम्या, चर्चासत्रे, सोशल मीडिया पोस्ट्स आणि ट्रेंड्स यामुळे जनमत झपाट्याने घडते.
मात्र याच माध्यमांमुळे:
- फेक न्यूज पसरते
- अपप्रचार वाढतो
- भावनिक मुद्द्यांना प्राधान्य मिळते
यामुळे जबाबदार पत्रकारिता आणि डिजिटल साक्षरतेची नितांत गरज निर्माण झाली आहे.
युवक आणि राजकारण
भारत हा तरुणांचा देश आहे. मोठ्या प्रमाणावर युवक मतदान प्रक्रियेत सहभागी होत आहेत. अनेक युवक राजकारणात सक्रियपणे सहभागी होत असून नव्या विचारांना चालना देत आहेत.
युवकांचा सहभाग वाढल्यास:
- पारदर्शकता वाढू शकते
- नवोन्मेषी धोरणे तयार होऊ शकतात
- जुन्या राजकीय पद्धतींना आव्हान मिळू शकते
भारतीय राजकारणातील संधी
आव्हानांसोबतच भारतीय राजकारणासमोर अनेक सकारात्मक संधीही आहेत.
१. लोकशाही बळकट करण्याची संधी
नियमित निवडणुका, सशक्त मतदार आणि जागरूक नागरिक ही भारताची मोठी ताकद आहे.
२. तंत्रज्ञानाचा वापर
डिजिटल इंडिया, ई-गव्हर्नन्स, ऑनलाइन सेवा यामुळे प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि कार्यक्षम बनू शकते.
३. धोरणात्मक सुधारणा
शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, शेती आणि पायाभूत सुविधा या क्षेत्रांत दीर्घकालीन धोरणे राबवण्याची संधी आहे.
४. प्रादेशिक समतोल विकास
प्रादेशिक असमतोल कमी करून सर्वसमावेशक विकास साधता येऊ शकतो.
विरोधी पक्षांची भूमिका
लोकशाहीत सत्ताधारी पक्षाइतकेच विरोधी पक्षांचे महत्त्व असते. सक्षम विरोधक सरकारला जबाबदार ठेवतात, प्रश्न विचारतात आणि पर्यायी धोरणे मांडतात. सध्याच्या काळात विरोधी पक्षांनी एकत्र येऊन लोकशाही मूल्ये जपण्याची गरज अधिक जाणवते.
भविष्यातील राजकारण : काय अपेक्षित?
भविष्यात भारतीय राजकारण अधिक:
- मुद्देसूद
- विकासकेंद्रित
- पारदर्शक
- नागरिककेंद्रित
होण्याची अपेक्षा आहे. यासाठी राजकीय इच्छाशक्ती, नागरिकांचा सहभाग आणि मजबूत संस्था आवश्यक आहेत.
निष्कर्ष
भारतीय राजकारणाची सध्याची स्थिती ही आव्हाने आणि संधी यांचा संगम आहे. भ्रष्टाचार, ध्रुवीकरण आणि अविश्वास ही आव्हाने असली तरी लोकशाहीची मुळे खोलवर रुजलेली आहेत. योग्य दिशेने सुधारणा, जबाबदार नेतृत्व आणि जागरूक नागरिक यांच्या माध्यमातून भारतीय राजकारण अधिक सक्षम, पारदर्शक आणि लोकाभिमुख बनू शकते.
