विशेष अहवाल: लेखन व महत्त्व
विशेष अहवाल म्हणजे एखाद्या ठळक कार्यक्रम, समस्या, घटना किंवा अभ्यासाचा सुस्पष्ट, वस्तुनिष्ठ आणि व्यवस्थित दस्तऐवज. यामध्ये विशिष्ट विषयाची सर्व माहिती, घटना, पाहणी, निष्कर्ष आणि शिफारसी सादर केल्या जातात. अहवाल लेखन ही एक सृजनशील व तांत्रिक कला आहे, त्यामुळे त्याची सूत्रबद्ध मांडणी आवश्यक असते.
विशेष अहवालाच्या मुख्य घटक:
प्रास्ताविक
अहवालाचा उद्देश, विषयाची पार्श्वभूमी आणि संदर्भ दिला जातो.
मुख्य माहिती/मध्य
तपशीलवार घटनांची माहिती, आकडेवारी, पाहणी, विश्लेषण व निरीक्षण मांडले जाते.
निष्कर्ष व शिफारसी
कार्यक्रम किंवा घटनेचे विश्लेषणाआधारी निष्कर्ष काढणे व पुढील कृतीसाठी शिफारसी देणे.
भाषा आणि प्रस्तुतीकरण
अहवालाची भाषा साधी, सुस्पष्ट व औपचारिक असावी. साहित्यिक वर्णन, अतिशयोक्ती किंवा अलंकारिक शब्द टाळा.
पारिभाषिक शब्दांचा योग्य वापर आवश्यक आहे.
विशेष अहवाल लेखनाची वैशिष्ट्ये
वस्तुनिष्ठता आणि सुस्पष्टता
अहवालातील माहिती तथ्यपर व निरपेक्ष असावी.
विश्वसनीयता
अहवालातील हर एक माहिती, आकडेवारी, निरीक्षण हे प्रमाणित असावे.
शब्दमर्यादा आणि सोपेपणा
अहवाल विषयानुसार सारांशात्मक किंवा विस्तृत असावा, पण लिखाण सोपे व सहज वाचता येईल असे असावे.
नि:पक्षपातीपणा
अहवालात लेखकाची एकांगी मते किंवा भावनाविवशता देऊ नये; वास्तवदर्शीतेला अधिक महत्त्व द्यावे.
उदाहरण – विशेष अहवाल लेखन (नमूना)
वृक्षारोपण कार्यक्रमाच्या विशेष अहवालाचा नमुना:
दिनांक १४ ऑगस्ट २०२५ रोजी आपल्या शाळेत वृक्षारोपण कार्यक्रम पार पडला. कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट म्हणजे पर्यावरण संवर्धनाची जनजागृती. मुख्याध्यापक, शिक्षकवृंद, पालक व विद्यार्थी उपस्थित होते. सर्वांनी मिळून ५० झाडांची लागवड केली. या उपक्रमामुळे परिसरात हरितपट्टा वाढला आहे. उपस्थित मंडळींनी कार्यक्रमास उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला. कार्यक्रम यशस्वी झाला; पुढील वर्षी अधिक झाडे लावण्याचा निर्धार सर्वांनी केला.
विशेष अहवालाचा उपयोग
कार्यालयीन किंवा संस्थात्मक कामाच्या नोंदीसाठी
समस्या, घटना वा निरीक्षणाच्या आधारावर उपाययोजना ठरवण्यासाठी
सरकारी, शैक्षणिक, सामाजिक आणि औद्योगिक क्षेत्रात निर्णयप्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी
निष्कर्ष
विशेष अहवाल लेखनामुळे माहितीचे संकलन, समस्येचे विश्लेषण, कार्यवाहीची रूपरेषा आणि दस्तऐवजीकरण अधिक प्रभावीपणे होते. त्यामुळे कोणत्याही कार्यक्रम, निरीक्षण अथवा उपक्रमानंतर विशेष अहवाल तयार करणे आवश्यक ठरते
